Zaterdag
Wat was het Atkins-dieet ook alweer?
Voeding en vitaliteit 4 min leestijd
Door Sanne Vermeulen, redactie en begeleiding nagezien door Mark Rademaker, eindredactie praktijkbureau
Het Atkins-dieet lanceerde koolhydraatarm eten als massabeweging. Wat de methode was, wat er van klopte en wat de richtlijnen van vandaag ervan zeggen.
Het Atkins-dieet was het plan van de Amerikaanse cardioloog Robert Atkins, dat in de jaren zeventig verscheen en rond 2000 een wereldwijde beweging werd. De kern: beperk koolhydraten sterk, eet vrijelijk eiwit en vet, en het gewicht verdwijnt.
Hoe werkte de methode?
Atkins verdeelde het dieet in vier fasen. De eerste fase, de inductie, beperkte koolhydraten tot ongeveer twintig gram per dag, ongeveer twee sneetjes brood. De bedoeling was de stofwisseling te dwingen vet te verbranden in plaats van suiker, een toestand die ketose heet. In latere fasen werden koolhydraten geleidelijk teruggebracht tot een niveau waarop het gewicht stabiel bleef.
Wat klopte ervan?
De basis klopt deels: mensen op koolhydraatarme diëten verliezen in de eerste maanden doorgaans meer gewicht dan op vetarme diëten, vooral doordat eiwit en vet verzadigen en de totale inname vanzelf daalt. De meer technische belofte van een unieke stofwisselingsvoorsprong bleek in de literatuur kleiner dan beweerd; het gewichtsverlies is hoofdzakelijk een kwestie van minder calorieën door meer verzadiging.
Wat waren de bezwaren?
Tegenstanders wezen op drie punten: de vrij baan voor verzadigd vet, het risico op een te eenzijdig voedingspatroon met weinig vezels en fruit, en de hoge uitval op de lange termijn doordat een strikt regime moeilijk vol te houden is. De Gezondheidsraad beveelt in de Richtlijnen goede voeding een patroon aan met voldoende koolhydraten uit volkorenproducten, groenten en fruit, en matig met verzadigd vet; dat is geen Atkins-patroon.
Hoe kijken we er nu naar?
Koolhydraatarm eten is geen hype meer maar een van de familie van werkende patronen. Voor sommige mensen werkt een matig koolhydraatarm patroon goed, vooral bij bloedsuikerproblemen of veel trek in zoet. Het hoeft geen twintig gram te zijn om te werken; het belangrijkste is de keuze voor minder geraffineerde koolhydraten, niet de dosis. De encyclopedie van het Voedingscentrum beschrijft koolhydraten als nuttig, mits uit de juiste bronnen.
Voor wie werkt koolhydraatarm dan wel?
Drie groepen rapporteren het vaakst voordeel. Mensen met een onrustige bloedsuiker merken dat een matig koolhydraatarm patroon de pieken en dalen vlakt waardoor hun honger voorspelbaarder wordt. Mensen met veel trek in zoet en brood ontdekken dat het volledig schrappen van die categorie de discussie in hun hoofd stillegt. En mensen die van duidelijkheid houden doen het beter op een regel dan op een richtlijn. Voor wie duursport beoefent of een fysiek zwaar beroep heeft, ligt dat anders; koolhydraten zijn daar werkstof, geen vijand.
Wat neemt u mee van Atkins?
Het blijvende inzicht van Atkins is niet het dieet maar de aandacht: wat u eet bepaalt hoe uw honger zich gedraagt. Wie een ontbijt van witbrood en jam eet, heeft om elf uur trek; wie eieren en volkorenbrood eet, houdt het langer vol. Dat inzicht, niet de twintig gram, is wat er twintig jaar later nog van overeind staat.
De andere erfenis is de opvolging: koolhydraatarm leefde voort in keto, paleo en de hele familie van patronen die koolhydraten beperken. Elke generatie herhaalde dezelfde beweging: een strikte beginfase, spectaculaire eerste maanden en dan het gewone werk van volhouden. Wie Atkins begrijpt begrijpt daarmee de hele geschiedenis van het moderne dieet: het mechanisme verandert, de volhouvraag niet. En die vraag blijft dezelfde als in 1972: niet welk patroon het snelst werkt, maar welk patroon u over een jaar nog eet zonder het als opoffering te ervaren. Wie die vraag eerlijk beantwoordt, kiest meestal geen twintig gram maar een versie die hij kan houden.
Hoe beoordeelt u een dieet dat u tegenkomt?
Atkins leerde ons niet alleen over koolhydraten maar ook hoe een dieetbelofte eruitziet. Bij elk nieuw patroon dat u tegenkomt, keto, vasten, een shakekuur, helpt dezelfde drievoudige toets. Wat moet u schrappen, en is dat een voedingscategorie of een gewoonte? Wat belooft het na de eerste maand, als de snelle kilo's van vocht en magere voorraad voorbij zijn? En wie verdient eraan als u het volgt? Een patroon dat een productlijn verkoopt beantwoordt die derde vraag anders dan een patroon dat uit richtlijnen bestaat.
De tweede toets is de jaarvraag die Atkins zelf ons gaf: kunt u zich voorstellen dat u dit over twaalf maanden nog eet, niet als opoffering maar als gewone maandag? Elk antwoord dat met "misschien" begint is in de praktijk een nee, want de maanden na de startfase zijn waar de meeste diëten sterven. De patronen die overleven delen één eigenschap: ze veranderen wat u eet zonder te vragen dat u een andere eter wordt. Dat klinkt bescheiden en is het ook; bescheiden is precies wat een jaar volhoudbaar maakt. Wie Atkins echt begrepen heeft, kijkt bij de volgende hype niet naar de belofte maar naar de weekmenu's van maand veertig.
De geschiedenis van Atkins leerde dat de hype verdwijnt en de vraag blijft: wat eet u volgende week, en de week daarna? Wie die vraag eerlijk beantwoordt heeft geen dieet meer nodig maar een patroon.